Een haiku is een Japanse dichtvorm dat bestaat uit drie regels waar bij de eerste en laatste regel vijf lettergrepen bevat en de middelste regel zeven lettergrepen (5-7-5). In de meeste gevallen, zeker bij de traditionele haiku’s, gaat het gedicht over een observatie gerelateerd aan de natuur (kigo) en is er een duidelijke pauze of overgang in het gedicht (kireji). Ook opvallend aan een haiku is dat de regels niet op elkaar rijmen.
Een bekende Nederlandstalige haiku is geschreven door J. van Tooren:
De eerste sneeuwvlok
valt stil op het koude gras,
de lucht blauw en kil.
Alhoewel de haiku louter een observatie beschrijft, heeft een goede haiku tot effect dat de lezer zich geraakt voelt en er vanuit diens persoonlijke situatie betekenis aan geeft.
De haiku is ontstaan in de 17e eeuw in Japan en komt voort uit de renga. Dit is een kettinggedicht dat door meerdere dichters geschreven werd. De opening (hokku) zette de toon en moest dus ijzersterk zijn. Sommige dichters, zoals Matsuo Bashõ (1644-1694), waren daar zo gedreven in dat de hokku een genre op zichzelf werd, de haiku. Het was ook Bashõ die de haiku verbond aan het zenboeddhisme.
Overigens is er ook een langere versie van de haiku, namelijk de tanka. Die heeft 5 regels waarvan de eerste drie hetzelfde zijn als bij de haiku (5-7-5) en de laatste twee regels zeven lettergrepen hebben. Dus de dichtvolgorde 5-7-5-7-7. De twee extra regels worden gebruikt voor persoonlijke reflectie of uiting van persoonlijke gevoelens. De tanka werd daarom vaak als liefdesgedicht gebruikt.
Alhoewel een haiku vrij simpel lijkt met slechts 17 lettergrepen, is het wordingsproces (het schrijven) vrij diepgaand. Juist vanwege de combinatie ‘eenvoud qua vorm’ en ‘diepgang qua inhoud’, is het schrijven van een goede haiku een zeker spiritueel of meditatief gebeuren. Pas als je vrij van ego bent, ontstaan de mooiste haiku’s.
Tegenwoordig kun je met AI, zoals Mistral, heel makkelijk haiku’s en tanka’s maken die qua eenvoud en diepgang goed in elkaar zitten. Maar net als bij zoveel andere aspecten van Zen is ook bij het schrijven van een haiku het eindresultaat niet het echte doel. Het gaat hier vooral om het proces van het schrijven, waarbij volledige aandacht, opmerkzaamheid, leven in het nu en oordeelloosheid de belangrijkste ingrediënten zijn. Diep in jezelf duiken, jezelf verder ontdekken en tot waardevolle inzichten komen, dat is waar een haiku schrijven vooral om gaat.
In het begin van de 20e eeuw opende Japan zich steeds meer voor mensen uit het Westen. Geïnteresseerden in kunst en poëzie begonnen de haiku te vertalen. Omdat het Japanse schrift heel anders omgaat met lettergrepen dan Westerse talen, werd al snel duidelijk dat één-op-één vertaling niet samen ging met het 5-7-5 patroon.
Sommigen vonden vooral het idee van ‘veel zeggen met weinig woorden’ in combinatie met een momentopname het meest interessant om mee te werken. Zij lieten de striktheid los van 5-7-5, kigo en feitelijke observatie. Zo ontstonden korte gedichtjes met weinig woorden, waarbij natuur niet altijd een rol speelde en emotie, reflectie, interpretatie juist wel.
Anderen hielden vast aan alle elementen en dat direct in hun eigen moedertaal geschreven. Vooral bij deze groep schrijvers, de haiku-puristen, kom je de essentie van zen nog veel tegen.
Hieronder enkele haiku's die ik zelf heb geschreven:
Puristisch
De bloem worstelt zich
Door de bevroren grond heen
Eind is nieuw begin
Een wolk wit als sneeuw
drijft boven land en water
Kleurt ineens anders
Herfstblad’ren maken
De wereld geel, bruin en rood
Sneeuw valt, alles wit
De rups wordt vlinder
Kleurenpalet ontvouwt zich
Transformatie klaar
De dauwdruppel hangt
aan een zijden draadje tot
de spin zich beweegt.
Westers / modern
In stilte geniet
de oude man van zijn tijd
tot de klok stil staat.
Zelfs een iel woord breekt
stilte in duizend stukjes.
Weet dus wat je zegt.
In de haast om weg
te komen liet hij zichzelf
achter waar hij stond.
Zag ik een parel?
Weerkaatsing van het zonlicht
in een dauwdruppel.
Wil je zelf haiku's leren schrijven? Dat kan! Art of Zen geeft workshops hierover.
Tijdens de workshop schrijf je meerdere haiku’s en maak je kennis met de achtergrond van deze eeuwenoude dichtvorm. We staan stil bij theorie, geschiedenis en praktijk, bekijken en bespreken bekende haiku’s en ervaren hoe een meditatieve staat het schrijven verdiept. Ervaring is niet nodig; nieuwsgierigheid is genoeg.
De workshop duurt 2 uur en is inclusief een pauze met koffie/thee en een versnapering. En natuurlijk mag je je eigen geschreven haiku’s meenemen 😊.