Een minder bekend begrip in de wereld van Zen is de koan. Toch zijn koans een wezenlijk onderdeel van Zen en met name van het Zenboeddhisme. Het mag dus niet ontbreken op een website over 'the Art of Zen'.
De meest simpele omschrijving is “een raadsel dat niet opgelost hoeft te worden”. Het is het meest bekend als een vraag of een raadsel dat door Zenmeesters wordt gesteld aan hun leerlingen om denkpatronen te doorbreken.
De ontvanger van een koan wordt uitgedaagd om op andere wijze dan rationeel denken tot een oplossing te komen. De oplossing op zich is niet het belangrijkste. Het gaat vooral om de inzichten die de leerling krijgt tijdens het zoeken naar de oplossing.
De diepere betekenis van de koan is om los te komen van het bewuste en je over te geven aan het alomvattende, erop vertrouwend dat vanuit daar de oplossing naar je toe komt. Vanuit daar opent zich de weg naar een bevrijde manier van leven en ontketening van ons ego: verlichting.
Volgens de meeste bronnen komt de koan uit China, uit de Tang-dynastie (618-907 na Christus) of nog daarvoor. Het was een wezenlijk onderdeel van het beoefenen van Ch’an, de Chinese voorloper van Zen. In de 13e eeuw werd het vanuit China in Japan geïntroduceerd. Koan komt van het Chinese ‘kung-an’ of ‘gong-an’ en betekent letterlijk ‘publieke zaak’. De uitleg van deze term verschilt nogal per bron. Mijn interpretatie is dat het toegankelijk is voor iedereen en een zaak is van iedereen. En misschien is dit wel een koan op zich: hoe leg ik ‘publieke zaak’ uit als betekenis van het begrip koan?
De meest beroemde koan is de vraag ‘wat is het geluid van één klappende hand?’. Een logisch antwoord zou zijn ‘geen’, maar dat is dus niet het goede antwoord.
Een ander beroemd voorbeeld die je ook buiten de Oosterse filosofie tegen komt is “Als een boom in het bos valt, maar niemand hoort dit, maakt het dan geluid?”
Eén van mijn favoriete koans is “Alles keert tot het Ene terug, waartoe keert het Ene terug?” Het raakt mijns inziens het meest aan het filosofische aspect van ons denken.
Tenslotte nog een voorbeeld van de moderne Japanse zenboeddhist Hisamatsu Shin’ichi (1889-1980): “If nothing what you do will do, what will you do?”
Veel voorbeelden zijn te vinden in ‘het nieuwe koanboek’
Koans worden ook vaak gebruikt bij meditaties. Gebruikelijk bij bepaalde vormen van meditatie is om je aandacht volledig te richten op één onderwerp. Dit kan een object zijn, zoals een kaarsenvlam of een stip op de muur, maar het kan ook een zin of regel zijn zoals een mantra of een koan. Door te focussen op de koan zonder deze (rationeel) te willen oplossen, kom je los van je denken en overstijg je het ego. Leren mediteren kan ook bij Art of Zen, maar we gaan daarbij niet oefenen met een koan.